تفاهم روی کاغذ، تنش روی آب! بررسی ساعات پایانی تفاهم‌ نامه ۶۰ روزه ایران و آمریکا

بازه ۶۰ روزه‌ای که قرار بود ایران و آمریکا را از جنگ به سمت یک توافق نهایی ببرد، به پایان خود رسیده است؛ اما نه‌تنها خبری از توافق نهایی نیست، بلکه مذاکرات متوقف شده، محاصره دریایی ادامه دارد، فشار تحریمی دوباره در حال افزایش است و تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز به نزدیکی صفر رسیده است.

تفاهم‌نامه ۱۴ بندی اسلام‌آباد که ۱۸ ژوئن امضا شد، روی کاغذ بسیار فراتر از یک آتش‌بس بود. دو طرف متعهد شده بودند عملیات نظامی را متوقف کنند و حداکثر ظرف ۶۰ روز به توافق نهایی برسند. آمریکا باید رفع محاصره دریایی ایران را آغاز و ظرف ۳۰ روز تکمیل می‌کرد؛ ایران نیز باید عبور امن و بدون عوارض کشتی‌های تجاری از هرمز را ممکن می‌ساخت. عدم اعمال تحریم‌های جدید، معافیت صادرات نفت ایران، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده و مذاکره درباره پرونده هسته‌ای نیز بخشی از چارچوب توافق بود.

اجرای تفاهم در ابتدا نشانه‌هایی از پیشرفت داشت. وزارت خزانه‌داری آمریکا معافیت موقت تحریم‌های نفتی را صادر کرد که قرار بود تا ۳۰ مرداد ادامه داشته باشد. طرفین یک کانال ارتباطی برای عبور امن کشتی‌ها ایجاد کردند. اما اختلاف‌ها خیلی زود بازگشت. دونالد ترامپ در ۷ جولای اعلام کرد توافق «تمام شده» و ایران نیز حدود یک هفته بعد اجرای تعهدات خود را تعلیق کرد. تهران آمریکا را به ادامه محاصره و اجرا نکردن تعهدات مربوط به دارایی‌های ایران متهم کرد؛ واشنگتن نیز ایران را مسئول باز نشدن هرمز دانست. آمریکا در ۱۰ و ۱۴ جولای نیز، تحریم‌های تازه‌ای علیه شبکه‌های مالی و کشتیرانی مرتبط با ایران وضع کرد.

اکنون حتی درباره «تمدید» تفاهم نیز توافقی وجود ندارد. یک منبع ارشد ایرانی به رویترز گفته است از نگاه تهران، آمریکا تفاهم را ظرف ۴۸ ساعت نقض کرده و بنابراین «دوره‌ای آغاز نشده که بخواهد تمدید شود». عباس عراقچی نیز می‌گوید ایران هنوز تصمیمی برای ازسرگیری مذاکرات نگرفته و تا زمانی که شروط تهران درباره هرمز اجرا نشود، بازگشت عادی کشتیرانی ممکن نیست. در مقابل، ترامپ مدعی شده آمریکا «کنترل کامل» هرمز را در اختیار دارد و هم‌زمان از افزایش فشار اقتصادی بر ایران سخن می‌گوید.

اما شاید مهم‌ترین داده نه از پشت میز مذاکره، بلکه از روی آب آمده باشد. طبق اطلاعات Kpler، شنبه فقط پنج کشتی تجاری از هرمز عبور کردند و برای یکشنبه هیچ عبوری ثبت نشد؛ هفته قبل این عدد ۳۱ کشتی بود و پیش از جنگ روزانه بیش از ۱۳۰ کشتی از تنگه می‌گذشتند. البته برخی کشتی‌ها ممکن است با خاموش‌کردن سیستم AIS بدون ثبت عبور کرده باشند.

در همین فضا، نفت برنت بار دیگر حوالی ۸۹ تا ۹۰ دلار معامله می‌شود و واشنگتن از تحریم‌های شدیدتر در روزهای آینده خبر داده است.